Pretplati se
Žene i muzika austrougarskog Sarajeva

LANA PAĆUKA

Žene i muzika austrougarskog Sarajeva

“Ženski identiteti u muzičkom životu austrougarskog Sarajeva” naziv je knjige autorice dr. Lane Paćuka, koja je tokom istraživanja pronašla izvanredne podatke o ženama koje su nosile muzički život grada

Napisala Živana Jovančić
Snimio Safet Hadžimusić

 

Ženski identiteti u muzičkom životu austrougarskog Sarajeva” naslov je knjige (monografije) koju ovih dana našoj javnosti predstavlja dr. Lana Paćuka. Ovo je prva muzikološka publikacija u Bosni i Hercegovini koja tretira ulogu žene u javnom muzičkom životu Sarajeva tokom vladavine Austro-Ugarske Monarhije. Ni naša regija ne može se pohvaliti literaturom koja pomno prati i otkriva kulturni doprinos žena u prošlim vremenima, stoga je knjiga Lane Paćuka jedinstvena u tom smislu, a s druge strane, veoma važna za našu sadašnjost i nove generacije. To je bio i pokretački motiv koji je ohrabrio autoricu da zaplovi u davna vremena, da traga i otkriva prastaru građu u arhivama Sarajeva, Zagreba, Budimpešte, a ponajviše carskog grada Beča. 

Fascinantna priča o Mileni 

Potpuno neizvjesno istraživanje, poput avanture novo i uzbudljivo, započela je 2010. godine: trajalo je dugo, bilo je mukotrpno, ali ne žali ni sebe ni uložen trud, jer se, kaže Lana, tiču osobnog poziva i struke. Prikupljala je podatke, pažljivo sve zapisivala, pomno je listala periodiku onog vremena, novine kao što su Bosnische Post i  Sarajevski list, pretresla je kompletne fondove Zemaljske vlade i Zajedničkog ministarstva finansija pohranjene u Arhivu BiH.

“Krenula sam s namjerom da se bavim općenitim tokovima u životu, ali kako sam pretraživala sva moguća dokumenta, posebno kad sam pred sobom pogledala sve podatke, shvatila sam da su žene te koje su nosile muzički život na svojim rukama i odlučila da napišem knjigu o njima.” Do tada, naša muzikologinja nije mogla ni pretpostaviti da su žene toliko involvirane u muzički život. Roneći kroz, kako kaže, “nevjerovatnu austrougarsku arhivsku riznicu”, nosile su je emocije od iznenađenja do oduševljenja dok je otkrivala rijetka dokumenta, zaboravljena odavno, a nama značajna danas. Nije očekivala da će pronaći notne zapise Milene Mrazović Preindlsberger, prve bosanskohercegovačke novinarke i poznate spisateljice. 


“Nevjerovatan nalet adrenalina osjetila sam kad sam u Nacionalnoj biblioteci Austrije pronašla note i kompozicije Milene Mrazović. Nama je u muzičkom životu poznata kao sjajna pijanistica. Nastupala je na prvom koncertu umjetničke muzike održanom 1881. u Banjaluci, nastupala je i kasnije kad se preselila u Sarajevo. Svirala je uz pjevanje, jer je onda, kao i sve djevojke odgajane u građanskom duhu, vaspitavana tako da uči pjevanje i sviranje. Milena je bila i više od toga: ona je komponovala, njene notne zapise donio mi je s osmijehom arhivar biblioteke. Milena je imala autorski kompozitorski opus. Ispostavilo se da je njen Württemberg Marsch, koji sam pronašla tom prilikom, najstariji pisani trag o kompozicionoj praksi koju imamo u BiH. Do sada se to nije znalo. Za mene je to fascinantna priča da jedna novinarka, koja je bila članica antropološkog društva, proputovala Bosnu i Hercegovinu na konju, pisala izvještaje i šta sve još ne, bude i naša prva kompozitorica.” 

Dostojan opus ostavila je i Mara Matejovsky, koja je komponovala zajedno sa suprugom, istaknutim kompozitorom i kapelnikom Františekom Matejovskym. Svirala je klavir, pomagala mužu u nekim muzičkim poslovima, držali su muzičku školu u kojoj je ona bila pedagog. “Na polju muzičke pedagogije ima puno žena, što je i logično, jer se od žena većinom očekivalo da se posvete porodici i djeci, ali u pedagogiji su dominirale. Izdvajam Blandu Höller, kći austrijskog kapetana. Rođena je u Beču, tu je završila studij, potom dolazi u Sarajevo. Bila je sjajna violinistica, njen repertoar bila su velika djela za violinu, držala je koncerte uvijek veoma posjećene, bila je raritetna pojava onog doba.” 

Lana Paćuka spominje i Zlaticu Belohlavek-Korač, koja je bila muzički pedagog i objavila jedan od prvih tekstova za metodiku muzičke nastave, te Valeriju Mayerhoffer, također pedagoginju i na čuvenju po, za ono vrijeme, visokoj poziciji direktorice Više djevojačke škole u Sarajevu. Zatim, tu su žene aktivne na koncertnom podiju, kao što su pijanistica Ljuba Lar Pajanović ili Radmila Kaluđerčić, prva sarajevska pijanistica koja se školovala u Hrvatskom glazbenom zavodu. Kroz opsežno istraživanje, autorica navodi općenito znanu konstataciju da je nekad njegovan rodni identitet žene; ona je prevashodno supruga, majka, domaćica. “Mnoga muzička imena žena nestala su sa javne kulturne scene veoma brzo nakon što su se udale. To se desilo i sa Milenom Mrazović i sa Radmilom Kaluđerčić. To je bio čest usud naših žena. One koje su se bavile muzikom, radile su to profesionalno sve do momenta kad se odluče na udaju. Takav je bio položaj naših žena nekad.” U austrougarsko doba njegovana je i porodična muzička praksa, uz ostale forme, te navodi začetnički primjer Pere Despića i njegove supruge, Bečlijke Wilhelmine Urbantschitsch, koji su svirali u porodičnom domu, u kući Despića, “koji su i ranije bili proevropski orijentirani”. 

Zahvalnost roditeljima, posveta kćerkama 

Knjiga “Ženski identiteti u muzičkom životu austrougarskog Sarajeva” dugo se rađala, a napisana je za dva i po mjeseca. Istraživanje je trajalo godinama; izraz je to Lanine odgovornosti prema onome što ostavlja iza sebe. Impresionirali su je arhivari u svakoj biblioteci u koju je kročila, ipak, u Austriji je osjetila čari savremenog istraživanja budući da je svaki papirić digitalizovan, a arhivari “svojim krotkim držanjem pokazuju da su zainteresirani za temu koju istražujete”. 

Izdavač knjige je Muzička akademija, gdje Lana Paćuka radi već 12 godina. Šeficu Odsjeka za muzikologiju i etnomuzikologiju, ranije zapaženu po naučnim radovima, najviše raduju pohvale kolega. “Priznanje ljudi sa kojima svakodnevno radite, vrijedi najviše. To su ljudi koji vas najbolje poznaju, vaši su kritičari, tako da su komplimenti kolegica i šefice Instituta za muzikologiju dr. Jasmine Talan meni važni, puno mi znače. Promocija je šlag koji dolazi na kraju”, govori Lana. Svoju je knjigu posvetila kćerkama, bliznakinjama Tajri i Daliji, a najveću zahvalnost duguje majci Ilvani i ocu Safetu, koji su joj sve vrijeme rada pružali bezrezervnu podršku, ljubav i razumijevanje.

Gracija 382, 29.11.2019.